De Val van de Samenleving
Onttovering van de wereld: Hoe onze samenleving haar ziel verloor
Er is een wond in ons bewustzijn en het bloeden stopt niet meer.
Er is een breuk ontstaan en sindsdien loopt de mens kreupel en raakt van binnenuit verdeeld: verdeeld tussen geest en lichaam, tussen mens en natuur en tussen het letterlijke en het symbolische. Een breuk tussen mythologisch en letterlijk.
Ik voel die breuk al mijn hele leven, lang voordat ik haar kon begrijpen of uitspreken.
Mijn verzet was eerst emotioneel, mijn lichaam, mijn ziel, mijn dromen wezen iets af dat iedereen normaal leek te vinden.
Pas nu begrijp ik dat het niet enkel persoonlijk is. Het is historisch. Cultureel. Spiritueel.
Het voelt als de val van de wereld om me heen, maar iedereen doet alsof er niets aan de hand is.
Zolang het salaris binnenkomt, het pensioen geregeld is, de camping open is in de zomer en media nog steeds over dezelfde oppervlakkige zaken spreken, lijkt er niets aan de hand.
De breuk in ons bewustzijn
Ergens rond de twaalfde eeuw is er iets fundamenteels verschoven.
Europa begon te ontwaken in een nieuw soort bewustzijn. De mens richtte zich op, begon te redeneren, te ordenen, te bouwen.
Grootse kathedralen rezen uit de aarde als stenen gebeden, maar het waren gebeden van verstand, niet meer van ziel.
De oude mystieke taal, waarin verhalen, natuur en geest één geheel vormden, begon te verdwijnen.
Tot die tijd leefden we in een wereld waar symbolen spraken. De verhalen en mythes van goden en heiligen werden niet letterlijk begrepen, maar als spiegels van de ziel. De mens zag zichzelf weerspiegeld in die mythen.
‘God’ was geen persoon buiten ons, geen feit, geen ‘oppermens levend op een wolk’, maar het leven zelf dat door alles heen stroomde.
Men wist dat woorden niet verwezen naar feiten, maar naar betekenissen.
Toen kwam de scheiding. De kerk ontdekte de macht van het letterlijke.
Door de heilige verhalen tot wet te verklaren, kon men macht vestigen over zielen. Wat ooit symbool was, werd doctrine.
Wat ooit ervaring was, werd gebod.
Hoe we de symbolen hebben gedood
De vrouw, die eeuwenlang drager was van de intuïtieve kennis van aarde en lichaam, werd verdacht.
De ‘heks’, de kruidenwijze, de maanlezer, de vroedvrouw, werd niet meer gezien als deel van de natuur, maar als haar vijand.
Tussen de vijftiende en achttiende eeuw zouden honderdduizenden vrouwen worden verbrand, vooral in Frankrijk en Duitsland. Niet omdat ze iets hadden misdaan, maar omdat ze een vergeten, verstopt deel van ons innerlijk vertegenwoordigden: het niet-begrijpelijke, het magische, het symbolische.
Het archetype Heks, dat woonde en speelde in verhalen, sprookjes en mythen, werd plots letterlijk genomen en moest vernietigd worden. De angst voor de eigen schaduw, de heks die in iedereen leeft, moest verdreven worden.
De magische symboliek verdreven voor de wet van het woord.
'De onttovering van de wereld'
Het was het begin van de “onttovering van de wereld”, een term die Max Weber later zou gebruiken in zijn lezing ‘Wetenschap als Roeping’. De wereld werd een machine, niet langer een mysterie. Het rationele denken nam het roer over van het imaginaire bewustzijn. De mens, zo trots op zijn rede, verloor zijn vermogen tot verbeelding.
De psycholoog, en wat mij betreft held en geweldige schrijver, James Hillman noemde dit de “verarming van de polytheïstische psyche”. Waar vroeger vele goden, beelden en betekenissen door ons heen leefden, bleef er nog maar één waarheid over, en alles wat daarvan afweek, werd als vals of gevaarlijk beschouwd. Moest vernietigd worden, verbannen.
Wat toen begon in kerken en op pleinen, verplaatst zich nu naar universiteiten, talkshows en timelines.
In de Griekse en Romeinse tijd verbonden mensen zich aan vele goden, maar met één god in het bijzonder. Ze bezochten de tempels van deze ene god dagelijks. Maar na verloop van tijd, als ze voelden dat het ‘goed’ was, switchten ze van god en gingen voortaan naar een andere tempel. Dus was je bijvoorbeeld eerst één met Aphrodite, dan ging je nu naar Athena.
Tja, zo ging dat destijds. Niemand had er een mening over. Elke god stond voor een deel van de natuur én het hogere, en jij als mens voelde je ermee verbonden. De god leefde in je.
Zij gingen destijds van tempel naar tempel… dat is nu wel anders, waar hele volksstammen van McDonald’s naar KFC strompelen.
Carl Jung zag het als het verlies van de “symbolische houding”: we beschouwen dromen, sprookjes en religies niet meer als taal van de ziel, maar als primitief bijgeloof.
En zo begonnen we het symbool te doden, wellicht met de beste bedoelingen van rationaliteit en vooruitgang.
Maar wat gedood wordt in de geest, keert terug in de schaduw.
Hoe feller het licht en hoe dichter je staat bij de lamp, des te groter ook de schaduw.
De nieuwe heksenjachten
De brandstapels zijn verdwenen, maar de verbranding gaat door in andere vormen. Ideologieën, algoritmen, politieke stammen en morele rechtbanken zijn de moderne kerk. We vervloeken elkaar op social media. Men eist dat we kiezen: goed of fout, wij of zij, waar of onwaar. Elk grijs gebied is verdacht. We leven opnieuw in een tijd van letterlijkheid. Of moet ik zeggen: nog steeds, maar nu bereiken we de grenzen ervan.
De beweging die we nu “woke” noemen, en ook de tegenbeweging die er fel tegenin slaat, delen in wezen dezelfde wortel: angst voor ambiguïteit, voor dubbelzinnigheid. Woorden worden wapens, meningen worden geloofsartikelen. Ironie sterft, nuance verdwijnt, en alles wat niet past in de code van de groep, wordt verbannen. Taal is niet langer adem van de ziel, maar munitie van identiteit. En juist die identiteit is zoek in de huidige samenleving. Mensen wisselen van uiterlijk als van een broek of jas die niet meer past.
Wie dit patroon doorziet, begrijpt waarom mensen als Trump niet de oorzaak, maar het symptoom zijn.
Het letterlijke denken zoekt altijd een vijand, omdat het niet weet dat het conflict in henzelf zit. Trump heeft daarom overal vijanden, en ziet niet in dat hij zelf zijn eigen grootste vijand is.
‘Wat je waard bent’ betekent tegenwoordig enkel nog wat je op je bankrekening hebt. De rest draagt niet of nauwelijks bij aan je waarde als homo economicus. Winnen en deals sluiten is waar het om gaat in de huidige maatschappij.
Een lied als symbool
Onze dochter Bo voelt de kracht van muziek en de symbolische waarde van een lied. Deze live-opname kreeg enorm veel reacties op de socials. Waarom? Omdat het écht is: geen filters, geen autotune, geen opgeklopte productie en geen acteur/zanger die een rol speelt.
Dit is gewoon een mens die zingt en emotie toont, en daarmee iets hogers in ons raakt. Die verbinding legt ze door kwetsbaar te durven zijn. Door zichzelf te laten zien, zonder poeha. Gewoon haar stem durven laten horen.
Precies dáár heeft onze samenleving behoefte aan.
Terugkeer naar mythe en droom
Daarom is mijn werk, en ook dat van anderen die opnieuw de mythische taal willen spreken, niet nostalgisch, maar genezend. Dromen, sprookjes, poëzie, kunst, muziek, rituelen: ze herstellen het verloren gesprek tussen geest en lichaam.
Ze brengen betekenis terug in een wereld die alles meet, maar niet meer begrijpt.
Een droom is een brief van de ziel. Een sprookje is geen kinderfantasie; het is een kaart van de psyche. Kunst is geen versiering; het is een poging tot herinnering en verbinding.
We hebben eeuwenlang geprobeerd het leven te verklaren, maar we zijn vergeten hoe we het moeten betekenen. En zolang we symbolen blijven lezen alsof het feiten zijn, God blijven zien als een letterlijk wezen, zullen we elkaar en onszelf blijven verbranden.
Niet op pleinen, maar in commentaarsecties, algoritmen en in de vele opiniepanels op tv. De terugkeer naar mythe en droom is dus geen vlucht uit de werkelijkheid. Het is de terugkeer naar werkelijkheid zelf, naar de veelstemmigheid van het bestaan, naar een bewustzijn dat lichaam, geest en ziel weer één laat worden.
Er is werk te doen. We moeten het symbolische leren herleven, niet als theorie, maar als levenshouding. Dat betekent luisteren zonder te willen verklaren. Kijken zonder direct te oordelen. Beelden toelaten zonder ze te reduceren tot data of diagnoses.
Dat is wat ik probeer in mijn werk, in mijn poëzie, in de Droommachine: een plek waar dromen niet worden weggewuifd als ruis, maar serieus genomen als taal van de ziel. Niet om te ontsnappen, maar om te herinneren. Her-inneren.
Niet om te geloven, maar om te zien.
Onze verlossing ligt niet in een nieuwe ideologie, maar in een herwonnen verbeelding.
Wie weer leert dromen, leert weer leven.
Dat is, na de val, de toekomst van onze samenleving.
En jij kunt daaraan meewerken.
Schrijf, maak, creëer.
Sta bewust open voor de beelden, indrukken en dromen die zich in jou aandienen, en breng ze, hoe klein ook, de wereld in.
Deel je dromen via de Droommachine, vertel me welke beelden jou bezighouden, of begin simpelweg met één zin op papier.
Elke droom, elk verhaal, elke daad van verbeelding helpt mee aan een nieuwe samenleving.
Erwin Steijlen is kunstenaar, componist, dichter, spreker en Artist of Change.
Hij is de maker van SelfSo, een platform voor persoonlijke ontwikkeling en maatschappelijke verandering.
SelfSo biedt het online lesprogramma De 5 Stappen naar Verandering, dat mensen helpt weer in contact te komen met hun authentieke zelf – via kunst, muziek, poëzie en filosofie.
Erwin is ook auteur van verschillende boeken, waaronder Waartijd.
Met de SelfSo Droommachine bouwt hij aan een levend, anoniem droomarchief van deze tijd: een plek waar dromen serieus genomen worden als taal van de ziel. In de Kamer van Dromen verzamelt hij essays, analyses en verhalen over dromen, symboliek en bewustzijn.
➤ De 5 Stappen naar Verandering – gratis proefles
➤ SelfSo Droommachine
➤ Kamer van Dromen
Mooi geschreven Erwin,
Het geeft ook een ander inzicht op het oude en nieuwe bestaan.
Grts Peter
Helder en treffend beschreven! Een stap naar bewustwording die gelukkig door steeds meer mensen wordt gemaakt. Zo ontstaat er stap voor stap een andere wereld waarin Liefde de boventoon voert. Daar draag jij een grote steen aan bij.
Liefdevolle groet Willem Jan