Schaamte, een menselijke mysterie?
Schaamte: een menselijk mysterie?
Schaamte is een raadsel (of toch niet?) Sommigen schamen zich voor bijna alles: hun stem, hun lichaam, hun verleden. Anderen lijken nergens schaamte voor te voelen; ze regeren landen, vullen hun zakken, ze verkopen lucht met een glimlach. Maar wat ís schaamte eigenlijk? En waarom voelen zovelen onder ons dit ongemakkelijke, ongrijpbare gevoel, elke dag?
Het ontstaan van schaamte
Om dat te begrijpen moeten we zo’n 300.000 jaar terug in de tijd. Toen zich vrij plots een revolutionaire ontwikkeling voordeed in ons brein: de groei van onze neocortex, ook wel ons ‘derde brein’ genoemd. Deze groeide over ons ‘oeroude’ limbisch systeem en het reptielenbrein heen, en gaf ons taal, bewustzijn, planning, beter nadenken en betere communicatie.
Daarvóór leefden we, miljoenen jaren lang, instinctief, vrij en zonder schaamte. Zonder zelfreflectie. Zoals dieren dus (hoewel sommige dieren een licht reflectief bewustzijn hebben, zoals dolfijnen en olifanten).
Maar met het nieuwe brein kwam ook een nieuwe last: het zelfbewustzijn. We werden ons bewust van onszelf én van de blik van de ander. En daarmee werd schaamte geboren. Omdat we onszelf gingen zien in de ogen van een ander.
Onze hond kijkt me gewoon aan terwijl hij midden op straat zijn behoefte doet. Hij kent geen schaamte. Waarom zou hij ook? Hij is een hond en leeft als een hond.
Ons reflectief bewustzijn (ik denk aan mezelf en weet ook dat ik denk aan mezelf) geeft ons kracht, maar ook verwarring, angst en eenzaamheid. Want we vroegen ons plots af: Wie ben ik? Wat doe ik hier? Wat betekent dit allemaal? Wat is de betekenis van mijn leven?
En tegelijkertijd beseften we dat we, ondanks (of juist door) onze gegroeide ‘intelligentie’, nietig waren tegenover de natuur. Dat besef leidde bij sommigen tot nederigheid of een inferieur gevoel. Bij anderen tot grootheidswaan. De geschiedenisboeken staan vol met voorbeelden van beide. Of kijk naar het nieuws en je ziet het overal: megalomanie in de politiek, in tv-programma’s, in business, onder influencers en artiesten. De zucht naar een uniforme uiterlijke perfectie drijft velen richting chirurgie in een poging om jezelf te vormen naar een succesvol voorbeeld zoals deze influencers en artiesten. Zonder schaamte van jezelf een kopie maken in de hoop daar geluk te vinden? Of is het de schaamte voor imperfectie die de aanzet geeft voor zo’n beslissing?
Volgens de wetenschap is de mens het ‘hoogste’ wezen op aarde. Maar tegelijkertijd zijn we ook de meest angstige, depressieve en destructieve soort die ooit geleefd heeft.
Ego en regels
Schaamte is een primitieve reactie die de afstand toont tussen het ego-bewustzijn en het oorspronkelijke, onbewuste instinct. We ontwikkelden dat ego om te overleven in een wereld waarin we voortaan moesten ‘spelen’ dat we iemand zijn. We verzonnen gedragsregels, normen, manieren van doen. Zonder die regels, dachten we, zou alles uit elkaar vallen in wetteloosheid. Dus houden we onszelf en anderen aan die regels. Desnoods met geweld.
Maar het extreem volgen van regels leidt tot hetzelfde verlies, want het ego kent of te veel schaamte, of helemaal geen schaamte. En in het bouwen van dat ego verloren we ook iets belangrijks: onze kinderlijke openheid, onze authenticiteit, onze onschuld.
Het begin van bewustzijn wordt vaak gekenmerkt door gevoelens van minderwaardigheid, maar ook door grootheidswaan. Kijk naar jonge kinderen en je begrijpt het direct. Kinderen die rood worden als ze in de aandacht staan. Of kinderen die zonder de ogen te knipperen dieren pijn doen. Helaas zijn er ook nog volwassenen die zich nog steeds zo gedragen.
We zijn hier op aarde om bewustzijn te creëren, maar daarvoor moeten we ons onbewuste, bewust maken en dat is een actieve daad. Het vergt moed, openheid en kwetsbaarheid. Het vergt voortdurende persoonlijke groei en het besef dat we allemaal onderdeel zijn van iets groters.
We kwamen verder af te staan van de natuur en kregen het gevoel dat we 'in ongenade' zijn gevallen.
De zondeval van echtheid
Dat is precies wat in de Bijbel bedoeld wordt met de ‘Verdrijving uit het Hof van Eden’. Genesis 3. Daar begon het lijden. Daar begon de schaamte. De zondeval van de mensheid.
De dageraad van het bewustzijn was een probleem. We moesten een nieuwe, wetgetrouwe wereld van gehoorzaamheid verzinnen. In plaats van de kudde of de natuurlijke dierlijke staat, moest een kunstmatige staat ontstaan. Eentje gebouwd op woorden en ratio. En dus kwamen er meer regels. Wetboeken vol.
Deze film toont mijn kunstenaarsvisie op regels en rechtstaat. Ik werd door het OM uitgenodigd dit Audio Poem te maken. Maar behalve 1 live uitvoering hebben ze er niks mee gedaan. Angst? Onbegrip? Vastzitten in oude denken van de ‘leidinggevenden? Ik weet de reden niet, maar het vind het een misgelopen kans op verandering. Want voor de hardwerkende mensen daar is dit, wat mij betreft, een hart onder de riem. (Maar natuurlijk is dat slechts een mening).
Systemen als het huidige kapitalisme zullen gaan verdwijnen
Systemen als het huidige kapitalisme ontstonden (en zullen ook weer verdwijnen en hopelijk in een eerlijkere vorm terugkomen). Maar diep vanbinnen voelen velen dat we iets verloren zijn. Iets natuurlijks. Iets echts.
Vergelijk je huidige staat van onschuld met die van een klein kind, en je begrijpt de schaamte. En vergeleken met een dier staan wij, moderne mensen, eigenlijk nergens. Al denken we vaak dat al onze uitvindingen en regels ons een soort van goden maken.
We schamen ons. Niet omdat iets fout is, maar omdat we de waarheid ontwend zijn.
Schaamte in deze tijd
Daarom richt SelfSo zich op de terugkeer naar het kind in ons. Naar de plek waar je nog gewoon deed wat je voelde. Waar je jezelf niet speelde, maar gewoon jezelf was.
Ieder mens kent het moment waarop een kind in het openbaar iets zegt dat ‘niet hoort’, maar wel waar is. En we schamen ons. Niet omdat het fout is, maar omdat we de waarheid ontwend zijn. Regels zijn belangrijker gemaakt dan echtheid. Kunstmatigheid belangrijker dan de natuur. En als prijs betalen we met schaamte.
We bewegen van: ‘Ik ben wat ik heb’ naar ‘Ik ben wat ik doe’.
De weg terug
Het goede nieuws is dat we bewegen. Al is het tergend langzaam.
We bewegen van:
‘Ik ben wat ik heb’ naar ‘Ik ben wat ik doe’.
Van macht naar mildheid.
Van bezit naar betekenis.
Van geldzucht naar empathie.
Je zou het soms niet zeggen, maar deze beweging is gaande. Als tegenbeweging van de stilstand die velen verkiezen, omdat ze deze verwarren met veiligheid. Maar zoals bij elke puber is er verzet tegen volwassenheid. Tegen verandering. Tegen meedoen met wat je ouders doen. En dat verzet zien we nu overal.
De transitie kan zacht zijn. Daar werk ik hard aan mee. Maar waarschijnlijk zal het met een knal gaan. Met woede, angst, dood en oorlog.
En ja, daar mogen we ons best voor schamen.
Herinner jij jezelf nog?
Ik schaam me niet voor wie we zijn.
Maar wel voor hoe ver we onszelf zijn kwijtgeraakt.
Want wie door de schaamte durft te gaan, vindt misschien de moed om terug te keren.
Naar het begin.
Naar echtheid.
Naar scheppingskracht.
Erwin Steijlen
En precies daar begint SelfSo.
Niet als les. Maar als herinnering.
Ben je klaar om dieper te gaan?
Doe mee. Zet de 5 Stappen. Beweeg.
➤ Klik hier en start vandaag.
Wil je elke week nieuwe inspiratie, poëzie en reflectie ontvangen? Schrijf je dan gratis in voor mijn wekelijkse inspiratie mail.
Erwin Steijlen is kunstenaar, componist, dichter, spreker en de maker van SelfSo, een platform voor persoonlijke ontwikkeling en maatschappelijke verandering.
SelfSo biedt een uniek online lesprogramma: De 5 Stappen naar Verandering, dat mensen helpt om in contact te komen met hun authentieke zelf — via kunst, muziek, poëzie en filosofie.
Erwin is ook auteur van verschillende boeken, waaronder Waartijd.
